Informacje dla lekarzy


Wprowadzenie

Systematyczne zbieranie, analiza i upowszechnianie danych jest ważnym składnikiem skutecznego programu zwalczania gruźlicy. Dostarcza informacji o trendach, pokazuje, jak duży jest postęp i umożliwia wyznaczanie doraźnych celów działania. Kolejny biuletyn zachowuje układ tabel i rycin ilustrujących sytuację epidemiologiczną gruźlicy i chorób układu oddechowego o znaczeniu społecznym w Polsce taki, jak w poprzednich latach. Tam, gdzie to było zasadne i możliwe wprowadzone zostały tabele obejmujące pięciolecie 2004-2008.
Zapadalność z powodu gruźlicy oceniono na podstawie zachorowań na gruźlicę zgłoszonych do Krajowego Rejestru Zachorowań na Gruźlicę. Umieralność z powodu gruźlicy oceniano na podstawie danych uzyskanych z Głównego Urzędu Statystycznego. Współczynniki zapadalności i umieralności zostały obliczone w stosunku do 100.000 ludności. Są to współczynniki surowe. Tak jak w latach poprzednich tam, gdzie to było możliwe i uzasadnione, obok współczynników w roku 2008 podano w nawiasach porównywalne dane z poprzedniego roku.
Wyniki leczenia oceniano według kategorii zalecanych przez Światową Organizację Zdrowia oraz Euro TB, w odrębnych grupach uwzględniających stan bakteriologiczny chorych i ich poprzednie leczenie.
Podano także, w oparciu o dane Głównego Urzędu Statystyki z 2007r., informacje o umieralności z powodu wybranych chorób układu oddechowego. Dane o raku płuca, z 2006r., pochodzą z Krajowego Rejestru Nowotworów, prowadzonego przez Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej- Curie.
* W latach 2005-2007 dokonano korekty nowych zachorowań i zapadalności na gruźlicę. Tabele zawierają liczby po korekcie


KRÓTKA OCENA SYTUACJI EPIDEMIOLOGICZNEJ I REALIZACJI PROGRAMU ZWALCZANIA GRUŹLICY W POLSCE W 2008 ROKU

Zapadalność na gruźlicę

W 2008r. nastąpił spadek zarejestrowanych zachorowań o 6.2% w porównaniu z rokiem poprzednim. W ostatnim pięcioleciu zmiany zapadalności były różne. W kolejnych latach wynosiły: -6,0%, -2,4%, -7,4%, + 0,4% i -6.2%. Średni roczny spadek zapadalności w ocenianym pięcioleciu wynosił 4,3% i był mniejszy niż w poprzednim pięcioleciu 1999-2003 (5,0%).
Znaczna zmienność zapadalności obserwowana w ocenianych latach wskazuje na brak stabilności w systemie wykrywania i/lub rejestracji zachorowań. Nadal istnieją województwa, w których utrzymuje się niepełna rejestracja zachorowań na gruźlicę. Jak wiadomo, ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi z 05 grudnia 2008r. nakłada na wszystkich fachowych pracowników ochrony zdrowia obowiązek zgłaszania zachorowania (także zgonu) na gruźlicę.
W 2008r. zarejestrowano 8.081 (8.616) zachorowań na gruźlicę. Było to o 535 zachorowań mniej niż w roku poprzednim i o 4098 mniej niż przed dziesięcioma laty.
Zapadalność na gruźlicę wszystkich postaci w 2008r. wyniosła 21,2 (22,6) i była niższa o 6,2% niż w poprzednim roku i niższa o 32,7% niż przed dziesięcioma laty.
Nowe zachorowania na gruźlicę – było ich 7.052 (7.569)– współczynnik 18,5 (19,9) – stanowiły 87,3% (87,7%) ogółu zachorowań w 2008r. Ponowne zachorowania – było ich 1.029 (1.047) - współczynnik 2,7 (2,8) - stanowiły 12,7% (12,2%) zarejestrowanych przypadków. Od wielu lat odsetek ponownych zachorowań w ogólnej liczbie zarejestrowanych chorych utrzymuje się na zbliżonym poziomie.
Tak jak w latach poprzednich dominującą postacią gruźlicy była gruźlica płuc – 7.484 (7.988) zachorowań – współczynnik 19,6 (21,0), co stanowiło 92,6% (92,7%) wszystkich zachorowań. Chorzy tylko na gruźlicę pozapłucną – 597 (628) – współczynnik 1,6 (1,7) stanowili 7,4% (7,3%) ogółu zarejestrowanych w 2008r. Ponadto 56 (75) chorych zarejestrowanych jako przypadki gruźlicy płuc miało także gruźlicę pozapłucną. Utrzymujący się od wielu lat niski odsetek przypadków gruźlicy pozapłucnej jest prawdopodobnie spowodowany niezgłaszaniem tych przypadków, rozpoznawanych i leczonych przez lekarzy różnych specjalizacji. Najczęstszą postacią gruźlicy pozapłucnej było gruźlicze zapalenie opłucnej – 243 (264) zachorowania - stanowiąc 40,7% (42,0%) wszystkich przypadków tej lokalizacji. Inne postacie gruźlicy pozapłucnej zarejestrowane w 2008r. to kolejno: gruźlica obwodowych węzłów chłonnych 108 (114) chorych; gruźlica kości i stawów 79 (85), w tym 35 (49) przypadków gruźlicy kręgosłupa; gruźlica narządów moczowo-płciowych 84 (80), w tym 69 (64) narządów moczowych i 15 (16) narządów płciowych. Z innych postaci gruźlicy pozapłucnej zarejestrowano 15 (12) zachorowań na gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu. Zanotowano dwa przypadki gruźliczego zapalenia opon mózgowo- rdzeniowych u dzieci. Były to dzieci z Czeczenii, w wieku 1 i 4 lat, chorujące jednocześnie na gruźlicę płuc.
Podobnie jak w latach poprzednich tak i w ocenianym roku 2008 zapadalność na gruźlicę narastała wraz z wiekiem od 1,3 (1,2) wśród dzieci do 14 roku życia do 38,1 (41,2) wśród osób w wieku 65 lat i więcej. Mediana wieku zachorowań na gruźlicę mieściła się nadal w przedziale 50-54 lata.
Zarejestrowano 76 (74) zachorowań u dzieci do 14 r.ż., z których czworo nie było obywatelami polskimi. Współczynnik zapadalności w zbiorowości dzieci polskich – 1,2. U dzieci zarejestrowano 41 (35) przypadków gruźlicy płuc i 35 (39) przypadków gruźlicy pozapłucnej. U 29 (31) dzieci, co stanowiło 38,2% (41,9%) zachorowań tej grupy, rozpoznanie gruźlicy potwierdzono bakteriologicznie. Zachorowania wśród dzieci stanowiły 0,9% (0,9%) ogółu zachorowań na gruźlicę w 2008 roku. W województwach: warmińsko-mazurskim, lubuskim i kujawsko- pomorskim nie zarejestrowano żadnego przypadku gruźlicy u dzieci, w województwach: łódzkim, podkarpackim, podlaskim i świętokrzyskim pojedyncze zachorowania. W 5 województwach zarejestrowano więcej niż 5 zachorowań, najwięcej w woj. mazowieckim- 25 (31). Zapadalność na gruźlicę u dzieci była najwyższa w woj. opolskim- 4,2 (2,0) i mazowieckim – 3,2 (3,9). W ocenianym roku zarejestrowano 115 (136) przypadków zachorowań na gruźlicę wśród młodzieży w wieku 15- 19 lat – współczynnik 4,3 (4,9).
Struktura zachorowań wg wieku zmienia się w ostatnich latach powoli. W ciągu minionej dekady udział zachorowań ludzi starszych – 65 lat i więcej – w ogólnej zapadalności wzrósł z 24,1% w 1999 do 24,2% w 2008r. Chorzy na gruźlicę w wieku 20-44 stanowili 27,8% ogółu zachorowań; w roku 1999 – 34,4%.
Podobnie jak w latach poprzednich mężczyźni nadal chorują na gruźlicę ponad dwukrotnie częściej, niż kobiety. Zarejestrowano 5.483 (5.775) zachorowań w grupie mężczyzn – wsp 29,8 (31,4) i 2.598 (2.841) zachorowań w grupie kobiet – wsp. 13,2 (14,4). Zachorowania wśród mężczyzn stanowiły 67,9% (67,0%) ogółu zachorowań. Stosunek zachorowań mężczyźni/ kobiety wyniósł 2,1 (2,0). Tempo spadku zapadalności w obu tych grupach było w ubiegłej dekadzie podobne.
Utrzymywały się dotychczasowe tendencje w zakresie zapadalności na gruźlicę wśród mieszkańców miast i wsi. W 2008r. zarejestrowano 4.772 (5.059) zachorowania w miastach i 3.309 (3.557) zachorowań wśród mieszkańców wsi. Zapadalność mieszkańców wsi – 22,3 (24,1) była wyższa niż zapadalność mieszkańców miast – 20,5 (21,7).
Wśród ogółu nowo zarejestrowanych było 5.094 (5.412) chorych, u których rozpoznanie gruźlicy zostało potwierdzone bakteriologicznie (w posiewie). Zapadalność na wszystkie postaci gruźlicy potwierdzonej bakteriologicznie wynosiła 13,4 (14,2), zapadalność na gruźlicę płuc – 12,8 (13,7). Chorzy na gruźlicę potwierdzoną bakteriologicznie stanowili 63,0% (62,8%) ogółu chorych. Wśród chorych na gruźlicę płuc - odsetek ten wynosił 65,4% (65,1%). Wśród 597 (628) chorych na gruźlicę pozapłucną u 202 (210) – 33,8% (33,4%) diagnoza została potwierdzona bakteriologicznie. U dzieci potwierdzenie bakteriologiczne gruźlicy uzyskano w 38,2% (41,9%) przypadków. Chorzy na gruźlicę płuc, u których prątki stwierdzono już w bakterioskopii – było takich 3.047 (3.291) – wsp. 8,0 (8,6) stanowili 40,7% (41,2%) tej grupy. Obserwuje się duże, trudne do wytłumaczenia, różnice między województwami dotyczące odsetka przypadków potwierdzonych bakteriologicznie: od 54,2% w woj. świętokrzyskim i 55,3% w woj. łódzkim do 91,8% w woj. kujawsko- pomorskim i 81,3% w woj. małopolskim.
Utrzymują się znaczne różnice w zapadalności na gruźlicę między województwami. W 2008r. najwyższą zapadalność na gruźlicę zarejestrowano w woj.woj.: świętokrzyskim – 33,0 (30,9), lubelskim – 30,6 (35,4) i łódzkim – 28,1 (28,7). Najniższą w kraju zapadalność na gruźlicę rejestrowano w woj.woj.: lubuskim – 12,0 (11,5), wielkopolskim – 16,6 (15,8) i podlaskim – 17,0 (15,4). Wzrost zapadalności w porównaniu z rokiem poprzednim zarejestrowano w 5 województwach, były to województwa: lubuskie, opolskie, podlaskie, świętokrzyskie i wielkopolskie. W pozostałych 11 województwach zarejestrowano spadek zapadalności na gruźlicę: największy w woj. kujawsko- pomorskim – 25,2% i warmińsko- mazurskim – 21,8%.Tak znaczne wahania zapadalności w krótkim czasie wskazują na brak stabilnego systemu wykrywania i rejestracji nowych zachorowań. Należy wzmocnić współpracę z lecznictwem podstawowym i specjalistycznym i podjąć działania administracyjne w celu poprawy realizacji ustawowego obowiązku zgłaszania zachorowań/zgonów z powodu gruźlicy.
Wśród nowo zarejestrowanych chorych było 236 (228) więźniów – stanowili oni 2,7% (2,8%) ogółu nowo zarejestrowanych chorych. Tylko u 7 osadzonych gruźlica rozwinęła się w więzieniu. Wśród chorych zarejestrowanych z powodu gruźlicy w 2008r. było 52 (55) cudzoziemców. Stanowi to 0,6% ogółu zarejestrowanych w 2008r. W tej liczbie było 22 Czeczenów i 11 Wietnamczyków. Zachorowania cudzoziemców nie wpłynęły dotychczas w sposób istotny na sytuację epidemiologiczną gruźlicy w Polsce. Nie stanowią również problemu epidemicznego zachorowania na gruźlicę u osób zakażonych HIV. W 2007r. do Krajowego Rejestru Zachorowań na Gruźlicę zgłoszono 16 przypadków współwystępowania gruźlicy i HIV (w ostatnich latach każdego roku zgłaszano po kilkanaście takich zachorowań). Wg. danych Państwowego Zakładu Higieny w 2008r. gruźlica była chorobą wskaźnikową u 35 chorych na HIV/AIDS.
W 2008r. zmniejszyła się liczba rejestrowanych chorych na gruźlicę wywołaną przez prątki oporne na co najmniej 1 lek p/prątkowy. Takich przypadków było 188 (226), co stanowiło 3,8% (4,3%) chorych na gruźlicę płuc potwierdzoną bakteriologicznie. Wg. danych uzyskanych w sprawozdaniach MZ- 13 w 2008r. w poradniach zarejestrowanych było 59 (54) chorych, u których stwierdzono wielolekową oporność prątków gruźlicy – tj. oporność na INH i RMP równocześnie. Chorzy ci stanowili 1,1% (1,1%) ogółu chorych na gruźlicę płuc potwierdzoną bakteriologicznie. Wg. danych Krajowego Rejestru Zachorowań na Gruźlicę wśród chorych zarejestrowanych w 2007r. były 22 przypadki gruźlicy wielolekoopornej.
Kontynuowana jest tendencja spadkowa w grupie chorych na gruźlicę płuc przewlekłą tzw. chroników. Było ich w całej Polsce 105 (113)– współczynnik 0,3 (0,3). Stanowili oni 2,1% (2,2%) chorych na gruźlicę płuc potwierdzoną bakteriologicznie.


źródło: Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc





Pliki do pobrania
Formularz skierowania do pracowni diagnostycznej