Profilaktyka


Epidemiologia

Gruźlica to ciągle niebezpieczna dla zdrowia jednostki i społeczeństwa choroba zakaźna. Jakkolwiek od wielu dekad znane są skuteczne sposoby jej leczenia, to jednak nie można bagatelizować zagrożenia jakie niesie ze sobą. Optymizm, którego źródłem mogła być przez wiele lat analiza danych statystycznych dotyczących gruźlicy, został poważnie zachwiany w ostatnich latach. Dotyczy to zarówno sytuacji w całym kraju jak i w Wielkopolsce. Pierwszą niepokojącą oznaką pogorszenia sytuacji w tym zakresie było spowolnienie spadkowego trendu współczynnika zapadalności na gruźlicę. Potwierdzenie obaw przyniósł rok 2007, który okazał się pierwszym od dziesięcioleci rokiem, kiedy nastąpił wzrost tego wskaźnika z poziomu 22/100.000 do 23/100.000 (dane za rok 2008 nie są jeszcze znane). Jeszcze bardziej drastyczny wymiar zjawisko to przyjęło w województwie wielkopolskim. Wielkopolska od wielu lat znajduje się w grupie województw o najniższej zapadalności na gruźlicę, a nawet wielokrotnie znajdowała się na pierwszym miejscu w tym rankingu. Tym bardziej należy uznać wzrost zapadalności na gruźlicę w województwie wielkopolskim z poziomu 11/100.000 do poziomu 16/100.000 za sytuację alarmową. Oznacza to powrót do sytuacji, jaką mieliśmy w naszym województwie przed pięcioma laty (rok 2003 – zapadalność 17/100.000). Sytuacja ta każe się też zastanowić nad tym , czy rosnący trend utrzyma się w latach przyszłych. Aby takiej sytuacji zapobiec należy natychmiast podjąć działania na rzecz przerwania łańcucha epidemicznego gruźlicy. W roku 2007 w województwie wielkopolskim zarejestrowanych było 535 chorych na gruźlicę, w tym nowych zachorowań było 455. W tej liczbie blisko 200 osób wydalało prątki w dużych ilościach (chorzy z dodatnim wynikiem badania bakterioskopowego). Znany z epidemiologii gruźlicy fakt, iż osoba prątkująca zakaża w ciągu roku 10 – 15 osób ze swojego środowiska przedstawia skalę problemu, z jakim należy się zmierzyć. Spośród zakażonych u ok. 10% rozwinie się aktywna gruźlica. Można temu zapobiec w porę identyfikując osoby zakażone oraz wdrażając u nich chemioprofilaktykę przeciwprątkową. Wydaje się, że powyższe stwierdzenia jednoznacznie wskazują miejsca, w których należy skupić działania zapobiegawcze. Wydaje się, że w chwili obecnej opanowana jest w województwie sytuacja w zakresie leczenia szpitalnego gruźlicy. Istniejące ośrodki zabezpieczają w tym zakresie zapotrzebowanie, a cztery działające w województwie laboratoria diagnostyki mikrobiologicznej gruźlicy zapewniają skuteczną identyfikację czynnika etiologicznego oraz jego charakterystykę w zakresie oznaczenia przynależności taksonomicznej oraz określenia wrażliwości na leki przeciwprątkowe. Wąskim gardłem okazuje się identyfikacja osób zakażonych, u których nie rozwinęła się jeszcze czynna gruźlica. Identyfikacja tych osób jest niezwykle istotna ze społecznego punktu widzenia. Zastosowana w porę chemioprofilaktyka pozwala po pierwsze utrzymać osoby zakażone w sferze aktywności zawodowej, po drugie zaś przerwać łańcuch epidemiczny. Działania zapobiegawcze są w chwili obecnej utrudnione, nie istnieje już grupa wyspecjalizowanych pielęgniarek środowiskowych, które penetrowały środowiska zagrożone. Ich zadania w tym zakresie przejęli pracownicy pionu sanitarno-epidemiologicznego. Ciągle nie istnieje jednak obowiązujący schemat diagnostyczny dla osób narażonych na kontakt z chorymi prątkującymi. Trwający pomiędzy pionem podstawowej opieki zdrowotnej i pionem specjalistycznym spór ma podłoże, którego źródłem jest przede wszystkim brak środków finansowych w systemie ochrony zdrowia. Spór zaś dotyczy miejsca, które ma generować skierowania na badania diagnostyczne i ponosić ich koszty.
Wydaje się, że w najlepiej pojętym interesie województwa wielkopolskiego leży zapewnienie finansowania programu badania osób narażonych na kontakt z chorymi na czynną gruźlicę w celu wykrywania zakażenia prątkiem gruźlicy. Specjaliści z zakresu radiologii zatrudnieni w WCPiT oraz nowoczesny sprzęt RTG znajdujący się na wyposażeniu Wielkopolskiego Centrum Pulmonologii i Torakochirurgii w Poznaniu, zapewnią diagnostykę obrazową na najwyższym poziomie. Tutejsze laboratorium zapewnia pełną diagnostykę mikrobiologiczną. Jako pierwsze w Polsce podjęło się wykonywania unikalnego testu pozwalającego na wykrywanie stanu zakażenia organizmu prątkiem gruźlicy – QuantiFERON-TB Gold. Jest to badanie, które znajduje się obecnie w rekomendacjach najważniejszych organizacji i towarzystw naukowych, a finansowania którego do dnia dzisiejszego nie podjął się NFZ.


Cel programu

  • Wczesne rozpoznawanie zakażenia prątkiem gruźlicy wśród osób narażonych na kontakt z chorymi na czynną gruźlicę.
  • Stały nadzór medyczny nad grupą osób z rozpoznanym zakażeniem prątkiem gruźlicy.
  • Identyfikacja osób, u których rozwinęła się już czynna postać gruźlicy, przekazanie ich do pionu zamkniętego lecznictwa specjalistycznego.


Realizacja programu

Program będzie realizowany przez Wielkopolskie Centrum Pulmonologii i Torakochirurgii w Poznaniu, we współpracy z placówkami ambulatoryjnego lecznictwa specjalistycznego, pionem podstawowej opieki zdrowotnej oraz pionem sanitarno-epidemiologicznym (Powiatowymi Stacjami SANEPID oraz Wojewódzka Stacją SANEPID. Programem objęte zostaną osoby z otoczenia chorych na gruźlicę. Aby mówić o pozytywnym oddziaływaniu programu na sytuację epidemiologiczną w zakresie gruźlicy należy się liczyć z koniecznością poddania badaniom około 2000 osób z terenu województwa wielkopolskiego.


Sposób realizacji programu

  • Pracownicy Powiatowych Stacji SANEPID na podstawie zgłoszeń zachorowań na gruźlicę otrzymywanych z pionu specjalistycznego oraz zgłoszeń wykrycia czynnika chorobotwórczego otrzymywanych ze specjalistycznych laboratoriów mikrobiologicznych ustalają listę osób narażonych na kontakt z chorymi prątkującymi.
  • Lista jest weryfikowana przy udziale lekarza rodzinnego.
  • Lekarz rodzinny kieruje osoby narażone na kontakt do badań RTG płuc oraz do badania QuantiFERON-TB Gold.
  • Osoby, u których stwierdzono odchylenia od normy w obrazie RTG i/lub dodatnim wynikiem testu QuantiFERON będą kierowane do Poradni Pulmonologicznej WCPiT w celu oceny statusu TB, ewentualnego wykonania dodatkowych badań, podjęcia decyzji o włączeniu chemioprofilaktyki oraz objęcia systematyczna obserwacją.
  • Ze względu na fakt, że gruźlica jest chorobą pojawiającą się często w środowiskach zaniedbanych społecznie należy zadbać o dostępność badań objętych programem także dla osób nieobjętych ubezpieczeniem społecznym.


Podsumowanie

Wzrost zapadalności na gruźlicę w roku 2007 budzi uzasadniony niepokój. Konieczne jest wdrożenie działań uprzedzających, które uchronią społeczeństwo naszego województwa przed następstwami niekontrolowanego wzrostu zachorowań na tę groźną chorobę. Przyjęcie proponowanego programu pozwoli na przerwanie dróg szerzenia się zakażenia. Bardzo ważnym efektem programu będzie również wczesne rozpoznawanie przypadków czynnej gruźlicy (nawet przed wystąpieniem objawów) i wczesne włączenie leczenia przeciwprątkowego, co również ma podstawowe znaczenie dla przerwania łańcucha epidemicznego.